Güçmanya: Potansiyelliğin Suç Sayıldığı Dünyada Kolektif Öfkenin Anatomisi

 

Korkunun, sürü etkisinin ve “haklılık” refleksinin ontolojik anatomisi

1. Potansiyellik = Suç

İnsanlık tarihinde en tehlikeli eşik, bir eylemin gerçekleşmesi değil, gerçekleşebilir sayılmasıdır. Bir birey ya da grup, henüz bir şey yapmamış olsa bile “yapabilir” olarak kodlandığı anda, suç çoktan yazılmıştır. Bu noktada adalet değil, önleyici yok etme refleksi devreye girer.

Bu, hukuki bir kavramdan ziyade nörolojik ve kolektif bir mekanizmadır. Tehlike henüz yoktur; ama ihtimali bile bedende alarm üretir. Alarm, gerekçeyi kendi yaratır.

 Kolektif korku, mantık üretmez; mantığı sonradan icat eder.

Dipnot:

 Bu mekanizma modern hukukta “önleyici tutuklama”, tarihsel anlatılarda ise “potansiyel tehdit” söylemi olarak görünür. Henüz işlenmemiş suçun cezalandırılması, bilinçli bir karardan çok, korkunun ürettiği refleksle ilgilidir.

2. Suçtan Önce Ceza

Kolektif öfke devreye girdiğinde zaman sırası bozulur. Normalde suç → yargı → ceza şeklinde ilerlemesi gereken süreç tersine döner:

Önce ceza gelir, sonra suç gerekçelendirilir.

Bu terslik, bireysel psikolojide nadir; toplumsal psikolojide ise olağandır. Çünkü sürü halinde hareket eden zihin, sorumluluğu dağıtır. Kimse tek başına karar vermemiştir ama herkes sonuçtan pay alır.

Bu noktada öfke artık ahlaki bir tutum değildir; nörokimyasal bir zincir reaksiyonudur. Amigdala temelli tehdit algısı kalabalıkta senkronize olur ve birey, kendi duygusunu değil sürünün hızını hisseder.

Dipnot: 

Linç kültürü, cadı avları ve modern “itibar infazları” bu ters zamanlamanın farklı çağlardaki tezahürleridir. Ortak nokta, cezalandırmanın ahlaki bir zorunluluk gibi hissedilmesidir.

3. Ödeşme: Adaletin Maskesi

Öfke, kendini hiçbir zaman “öfkeliyim” diye sunmaz. Kendini adalet, denge, ödeşme kavramlarıyla meşrulaştırır.

“Bir şey yaptıysa bedelini ödemeli.”

Sorun şudur: Bedel çoğu zaman yapılanla değil, yapılabileceği düşünülenle ilgilidir. Böylece ödeşme ölçü kaybına uğrar ve sınırsızlaşır.

Bu noktada ceza artık düzen kurmaz; yalnızca yeni bir öfke döngüsü üretir. Adalet dili kullanılır ama amaç rahatlamaktır.

Dipnot: 

Kan davaları, kolektif intikam anlatıları ve nesiller boyu süren düşmanlıklar bu mekanizmanın kültürel uzantılarıdır. Ödeşme, adalet değil; hafızanın sertleşmesidir.

4. Sürü Etkisi ve Zombimanya

Kolektif öfke bulaşıcıdır. Bir kişide başlayan huzursuzluk, kalabalıkta zombimanyaya dönüşür:

Düşünme yavaşlar, tepki hızlanır.

Empati azalır, haklılık hissi artar.

Ahlaki eşikler sessizce geri çekilir.

Bu noktada birey hâlâ kendini “normal” hisseder; çünkü çevresi de aynıdır. Asıl tehlike budur: Anormalliğin normalleşmesi.

Dipnot: 

Sosyal psikolojide “deindividuation” olarak tanımlanan bu durum, bireyin kalabalık içinde ahlaki sorumluluk hissini kaybetmesini açıklar. Ancak burada belirleyici olan yalnızca anonimlik değil, duygusal senkronizasyondur.

5. Güçmanya: Asıl Tehlike

Yıkıcı olan şey silahlar, ideolojiler ya da teknolojiler değildir. Asıl tehlike, güce sahip olma hâlinin yarattığı zihinsel sarhoşluktur: Güçmanya.

Güçmanya yaşayan birey ya da toplum, şu düşünceye kilitlenir:

“Ben yaparsam meşrudur, çünkü yapabilirim.”

Bu mantıkta tehdit dışarıda değildir; haklılık algısının içindedir.

Dipnot: 

Nükleer silahlar, kitlesel gözetim teknolojileri ve ideolojik mutlakiyetler bu nedenle tehlikelidir. Çünkü güçmanya sınır tanımaz; yalnızca yeni eşikler arar.

6. Tarihsel Kırılma Noktası: Bilgi de Tehlikelidir

Tarih boyunca birçok figür, yanlış olduğu için değil; tehlikeli olabileceği düşünüldüğü için yok edilmiştir.

Bilgi, düzeni sarsma potansiyeli taşıdığında tehdit olarak algılanır. Bu noktada doğru ya da yanlış olması önemsizleşir; önemli olan etkisidir.

Bir çağda onurlandırılan zihin, başka bir çağda tehdit ilan edilebilir. Bilgi değişmez; onu algılayan kolektif kimya değişir.

Dipnot: 

Bilim insanlarının, düşünürlerin ve sanatçıların şeytanlaştırılması; kolektif korkunun bilgiye yönelmiş hâlidir. Bu bireysel bir sapma değil, çağlar üstü bir reflekstir.

Sonuç: Tehlike Nerede?

Tehlike karşı tarafta değildir.

Tehlike, potansiyelliği suç sayan zihindedir.

Ceza, suçtan önce geliyorsa;

Ödeşme ölçüsüzleşmişse;

Haklılık empatiyi boğuyorsa;

orada yıkım kaçınılmazdır.

Tarih, kötülüğü çoğunlukla kötü niyetle değil; haklılık duygusuyla üretmiştir.

Bu metin bir taraf tutmaz. Bir düşman tarif etmez. Sadece şunu söyler:

İnsan, kendini haklı hissettiği anda en tehlikeli hâline yaklaşır.

KIVILCIM

Umut gerçek değil; bir olasılıktır.

— E.G.

TEHLİKENİN ANATOMİSİNE DERİN DALIN

"İnsan, kendini haklı hissettiği anda en tehlikeli hâline yaklaşır."
Bu analizin ötesi ve daha fazlası blogda yayında.

DAHA FAZLASI İÇİN TIKLA