Bilinç altı kim?
BİLİNÇ KENDİSİNİ KİMİNLE SORGULAR?
Öğrenilmiş kimlik, kolektif etki ve özgür iradenin başlangıcı
Bilincin İçindeki Bilinç
İnsan kendi düşüncelerini sorguladığında, düşüncelerini sorgulayan bilinci de sorgulamak zorundadır. Çünkü bilinç, kendisinin dışında bir yerde durup kendisini inceleyemez. Sorgulayan da sorgulanan da aynı varoluşun içindedir.
Ancak burada daha derin bir soru vardır:
Bilinç, bilgiyi işler ve işlediği bilgiyle bilgilenir. Peki bilinci; bilinç, bilinçaltı, üst bilinç, kolektif bilinç veya başka alanlara ayıran irade hangisidir?
Bu ayrımı kim yapar?
Bilinç kendi içinde bölümlere ayrıldığını söylüyorsa, bu bölümleri birbirinden ayıran kararın kaynağı nerededir? Bilinçaltı dediğimiz alanı tanımlayan, ona bir isim veren ve onu bilincin dışında konumlandıran yine bilinç değil midir?
Öyleyse insanın karşısındaki asıl mesele, bilincin kaç bölümden oluştuğu değildir. Asıl mesele, bu bölümlerin sınırlarını çizen iradenin kimliğidir.
İnsan, kendi zihnini açıklamak için kavramlar üretir. Ardından ürettiği kavramları zihninin doğal parçaları olarak kabul eder. Böylece tanımlayan ile tanımlanan arasındaki sınır giderek kaybolur.
Bir insan “Benim bilinçaltım böyle düşünüyor.” dediğinde, o cümleyi kuran kimdir? Bilinçaltını bilen bilinç mi, yoksa bilinçaltı hakkında öğrendiği bilgiyi kendi düşüncesi olarak ifade eden başka bir katman mı?
Burada bir döngü vardır: Bilinç kendisini tanımlar, kendi tanımını öğrenir ve öğrendiği tanım üzerinden kendisini yeniden yorumlar.
Peki insan, kendisini tanıdığını söylediğinde gerçekten kendisini mi tanır, yoksa kendisine öğretilmiş tanımları mı tekrarlar?
İnsan, Kendisine Verilmiş Bir Kimliğin İçinde Uyanır
İnsan dünyaya geldiğinde kendi adına verilmiş tek bir karar bile yoktur. Adını kendisi seçmez. Giysisini kendisi belirlemez. Hangi dili konuşacağını, hangi kültürün içinde büyüyeceğini, hangi davranışların doğru veya yanlış kabul edileceğini kendisi kararlaştırmaz.
Daha ilk gününden itibaren onun adına karar veren bir çevre vardır.
Hiçbir bebek önüne beş isim konularak çağrılmaz:
“Hangisini istiyorsun?”
Adını anne ve babası seçer. Giysilerini onlar alır. Renklerini onlar belirler. Toplumun kadın ve erkek için uygun gördüğü renkler, davranışlar ve beklentiler daha çocuk kendi tercihini oluşturamadan onun dünyasına yerleşir.
Pembe kız çocuğuna, mavi erkek çocuğuna yakıştırılır. Oyuncaklar, kıyafetler, sözler ve davranışlar bu ayrımın içinde biçimlenir.
Çocuk henüz renkleri kendi anlam dünyasında değerlendirmeden, renklerin ne anlama geldiğini öğrenir. Henüz bir tercih geliştirmeden, önüne tercihler konulur.
Sonra büyür.
Bir gün mavi rengini sevdiğini, belirli bir kıyafeti tercih ettiğini, belirli davranışlardan hoşlandığını söyler. Bunların kendi seçimleri olduğuna inanır.
Oysa burada önemli bir soru vardır:
Bir tercihi ilk kez kim oluşturdu? Çocuğun kendisi mi, yoksa çocuk adına karar verenler mi?
İnsan, kendisinden önce verilmiş kararları kendi iradesiymiş gibi yaşamaya başlar.
Bu yalnızca isim, renk veya kıyafet meselesi değildir. İnançlar, korkular, alışkanlıklar, değer yargıları, düşünme biçimleri ve yaşam tercihleri de aynı aktarımın içinden geçer.
Önceki kuşak kendi öğrendiğini sonraki kuşağa aktarır. Sonraki kuşak bunu kendi yaşamının başlangıç noktası kabul eder. Ardından kendi öğrendiklerini bir sonraki kuşağa taşır.
Böylece insan yalnızca kendi hayatını yaşamaz; kendisinden önce başlayan kararların devamını da yaşar.
Kuşaklar değişir, fakat kararların kaynağı çoğu zaman değişmeden kalır.
Öğrenmek ile Bilmek Arasındaki Mesafe
Bir insan bir şeyi öğrendiğinde, o şeyin bilgisine ulaşır. Ancak öğrenilmiş bir bilgiye sahip olmak, onun kaynağını bilmek anlamına gelmez.
Bilgi ile bilmek aynı şey değildir.
Öğrenmek, bir bilginin zihne ulaşmasıdır. Bilmek ise o bilginin nereden geldiğini, hangi koşullarda oluştuğunu ve insanın kendi düşüncesindeki yerini sorgulamaktır.
İnsan bir düşünceyi yıllarca taşıyabilir. Onu savunabilir, başkalarına aktarabilir ve kendi kimliğinin parçası hâline getirebilir. Fakat o düşüncenin ilk kaynağını hiç sorgulamamış olabilir.
Bir düşünceyi benimsemek, onu özgür iradeyle seçmek değildir.
Çünkü insanın zihninde bulunan her düşünce, insanın kendi başlangıcından doğmaz. Bazı düşünceler aileden, bazıları toplumdan, bazıları eğitimden, bazıları da insanın yaşadığı çevreden gelir.
İnsan bunları tekrar ettikçe düşünceler kişiselleşir. Kaynağı unutulan bilgi, kişinin kendi sesi gibi duyulmaya başlar.
Burada öğrenilmiş kimlik ortaya çıkar.
İnsan kendisini düşüncelerinden ibaret sanır. Oysa düşüncelerinin önemli bir bölümü, kendisi karar vermeden önce hayatına girmiştir.
Bu nedenle kendini tanımak, yalnızca ne düşündüğünü bilmek değildir. Neden öyle düşündüğünü ve o düşüncenin ilk kez kimin tarafından kurulduğunu da sorgulamaktır.
Bedenin Öğrenilmiş Dili
Öğrenilmiş kararlar yalnızca zihinde kalmaz. Beden de tekrar edilen tercihlerin izlerini taşır.
İnsan yazı yazarken, dişlerini fırçalarken, bir nesneyi tutarken veya yürürken belirli hareketleri tekrar eder. Zamanla bu hareketler alışkanlığa dönüşür. Alışkanlık, düşünmeden gerçekleştirilen bir davranış hâlini alır.
Sağ elini kullanan bir insanı düşünelim. Yazı yazarken, yemek yerken, dişlerini fırçalarken ve günlük işlerini yaparken çoğunlukla sağ elini kullanır. Sol elini ise daha az devreye sokar. Aynı durum sağ ve sol ayak kullanımında da görülür.
Peki insanın bir tarafını sürekli kullanması, diğer tarafını daha az kullanması yalnızca bir tercih midir?
Bir gün dişlerini sol eliyle fırçalamaya başladığında alışılmış hareketin dışına çıkar. Bedenin bildiği düzen değişir. Dikkat yeniden devreye girer. Beyin, daha önce otomatikleşmemiş bir hareketi yönetmek zorunda kalır. İlk başta zor gelen hareket, tekrarlandıkça gelişir.
Burada önemli olan yalnızca sol eli kullanmayı öğrenmek değildir. Önemli olan, insanın kendi bedeninde ihmal ettiği bir alanı yeniden devreye sokmasıdır.
Benim Rezonans Kuramımda bedenin sağ ve sol tarafı arasındaki sürekli kullanım farklılığı, bedensel bütünlük açısından önemli bir dengesizlik alanıdır. Bir tarafın sürekli etkin kullanılması, diğer tarafın işlevsel katılımının geri planda kalması, zamanla bedenin genel çalışma düzenini etkileyen bir mesele olarak ele alınmalıdır.
Bu kuramsal yaklaşımda tek taraflı kullanımın uzun vadeli sonuçları yalnızca kas ve hareket alışkanlıklarıyla sınırlı değildir. Sinirsel koordinasyon, dolaşım düzeni ve organların işleyişi de bütünsel olarak sorgulanır. Ben bu dengesizliğin kalp ve damar sorunları, kalp krizi, felç ve sinirsel yetersizliklerle ilişkisini de kuramsal olarak inceliyorum. Bu, tıpta kanıtlanmış bir neden-sonuç ilişkisi iddiası değil, kuramımın araştırılması gereken temel savlarından biridir.
İnsan bedenini yalnızca kullandığı taraf üzerinden tanımlamamalıdır. Kullanmadığı tarafı da varlığının ve işlevsel bütünlüğünün bir parçası olarak yeniden keşfetmelidir.
Çünkü alışkanlık, bir hareketi kolaylaştırırken diğer hareketlerin kullanımını geri plana iter. İnsan zamanla yapabildiklerini değil, sürekli yaptıklarını doğal kabul etmeye başlar.
Üstelik bu kullanım biçimi de insanın kendi seçimiyle başlamamıştır. Çocuk, hangi elini daha fazla kullanacağını, hangi hareketleri tekrar edeceğini ve bedenini nasıl yönlendireceğini gelişim sürecinde öğrenir. Öğrendiği tekrarlar zamanla otomatikleşir.
Böylece zihinde olduğu gibi bedende de öğrenilmiş bir düzen oluşur.
İnsan yalnızca düşüncelerini değil, bedenini kullanma biçimini de sorgulamalıdır. Çünkü alışkanlık hâline gelen her tekrar, zamanla insanın kendisini nasıl kullandığını belirler.
İstemediğim Düşünce, Benim Düşüncem mi?
İnsan bazen kendi içinde istemediği bir düşünceyle karşılaşır. Bir korku, bir önyargı, bir öfke veya geçmişten taşınan bir tepki aniden ortaya çıkar.
İnsan bu düşünceyi reddeder, fakat onun zihninde nasıl oluştuğunu açıklayamaz.
O zaman şu soru ortaya çıkar:
Bir düşüncenin zihnimde bulunması, onun bana ait olduğu anlamına gelir mi?
Bir düşünceyi taşıyor olmak ile onu seçmiş olmak aynı şey değildir.
İnsan çocukluğunda öğrendiği bir korkuyu yetişkinliğinde de sürdürebilir. Ailesinden devraldığı bir yargıyı kendi düşüncesi sanabilir. Toplumun oluşturduğu bir sınırı, kendi iradesinin sınırı olarak kabul edebilir.
Bu noktada özgür irade, yalnızca karar verebilme yeteneği olmaktan çıkar.
Özgür irade, kararın kaynağını sorgulayabilme gücüdür.
İnsan yalnızca “Ne istiyorum?” diye sormamalıdır.
“Bu isteği ilk kim oluşturdu? Bu düşünce bana nereden geldi? Ben bu kararı gerçekten seçtim mi, yoksa bana öğretilen seçeneği mi sürdürüyorum?” sorularını da sormalıdır.
Çünkü insanın kendi düşüncesi sandığı şey, bazen geçmişin bugünde konuşan sesidir.
Özgür İrade: Karardan Önceki Kararı Sorgulamak
Bir kararın özgür olması için yalnızca karar anında seçim yapabilmek yeterli değildir. Seçenekleri kimlerin oluşturduğunu, sınırları kimin çizdiğini ve tercihlerin hangi bilgilerle biçimlendirildiğini de sorgulamak gerekir.
Bir insanın önüne yalnızca iki seçenek konulmuşsa ve o insan bunlardan birini seçmişse, bu seçim onun bütün iradesini temsil etmez. Çünkü seçeneklerin kendisi daha önce başka bir irade tarafından belirlenmiştir.
Özgürlük, sunulan seçeneklerden birini seçmekle başlamaz.
Özgürlük, seçenekleri kimin ve hangi bilgiyle oluşturduğunu sorgulamakla başlar.
İnsan kendi düşüncesinin kaynağına indiğinde, kendisinden önce kurulmuş bir düzenle karşılaşır. Bu düzen ailede başlar, toplumda genişler, kuşaklar boyunca aktarılır ve kişinin kendi kimliği içinde yeniden üretilir.
Bu aktarımın içinde insan hem geçmişin taşıyıcısı hem de geleceğin belirleyicisi olur.
Dün kendisine öğretilenleri bugün başkasına öğretir. Dün kendi adına verilen kararları bugün başka bir insan adına verir.
Böylece aynı döngü devam eder.
İnsan yalnızca kendisine ait kararları yaşadığını düşündüğü sürece, bu döngünün kaynağını göremez. Kaynağı sorguladığında ise ilk kez kendi iradesiyle geçmişten devraldığı irade arasındaki ayrımı fark eder.
Cevap mı Soru, Soru mu Cevap?
Bilinç hakkında sayısız tanım yapılmıştır. Bilinçaltı, üst bilinç, kolektif bilinç ve öz bilinç gibi kavramlarla insanın iç dünyası açıklanmaya çalışılmıştır.
Fakat bütün bu tanımların önünde duran bir soru vardır:
Bu ayrımları yapan bilinç, kendi kararının kaynağını nasıl açıklıyor?
Bilinç kendi alanlarını sınıflandırırken hangi ölçütü kullanır? Bu ölçütü belirleyen bilgi nereden gelir? O bilgiyi değerlendiren irade, tanımladığı alanların neresinde durur?
Bu soruların amacı bilinci yeni isimlerle çoğaltmak değildir. Amaç, bilincin kendisini tanımlarken kullandığı iradeyi görünür kılmaktır.
İnsan kendi düşüncesini sorgularken, sorgulayanın da öğrenilmiş bilgilerden, geçmiş deneyimlerden ve kolektif aktarımlardan etkilendiğini kabul etmelidir.
Böylece sorgulama yalnızca düşüncenin içeriğine değil, düşünceyi oluşturan kaynağa yönelir.
İşte gerçek kırılma burada başlar:
İnsan artık yalnızca ne düşündüğünü değil, düşüncesinin nasıl var edildiğini de sorgular.
SONUÇ: BİLİNCİN KENDİSİNE DÖNÜŞÜ
İnsan doğduğu anda kendi kimliğini seçmez. Kendisine verilen bir isimle çağrılır, başkalarının belirlediği bir dünyada büyür, başkalarının oluşturduğu dilin içinde düşünmeye başlar.
Sonra bütün bunları kendi hayatının doğal başlangıcı kabul eder.
Bir süre sonra öğrendiklerini düşünce, alışkanlıklarını tercih, kendisine aktarılan değerleri inanç, kendisine verilmiş kimliği ise kendi özü olarak tanımlar.
Fakat insanın sorgulaması gereken yer tam da burasıdır.
Kendisine ait olduğunu düşündüğü her şeyin kaynağını araştırmadan, kendi iradesini bütünüyle tanıdığını söyleyemez.
Bilinç, bilgiyi işler ve bilgilenir. Fakat kendisini hangi iradeyle tanımladığını sorgulamadığı sürece, öğrendiği tanımların içinde kalır.
İnsan kendi bilincini tanımak istiyorsa önce kendi düşüncelerinin mirasını araştırmalıdır. Çünkü kendisini oluşturan her kararın ilk sahibi kendisi değildir.
İnsan, kendisine verilmiş olanı kendi seçimi sanmayı bıraktığı yerde özgür iradesiyle karşılaşır.
Ve asıl soru artık şudur:
Beni ben yapan kararları gerçekten ben mi verdim, yoksa ben, benden önce verilmiş kararların devamı mıyım?
ERCAN GÜNER 🌱

Comments
Post a Comment